ТАВБА ДАР ИСЛОМ: МОҲИЯТ, АҲАМИЯТИ МАЪНАВӢ ВА НАҚШИ ОН ДАР ТАРБИЯИ АХЛОҚИИ ИНСОН

       Ба номи Худованди бахшояндаву меҳрубон

  Ҳамду сано Худованди подшоҳи бахшанда ва тавбапазиреро, ки гуноҳи гунаҳкоронро мебахшад, агар онҳо тавба намоянд, ҳарчанд гуноҳашон бузург ҳам бошад. Худованде, ки бадии тавбакоронро ба некӣ мубаддал месозад, вақте нияташон дуруст бошаду иродаашон қавӣ. Шаҳодат медиҳам, ки нест маъбуде ғайри Худованди ягонаи бешарик. Ва шаҳодат медиҳам, ки Муҳаммад банда ва фиристодаи амини Ўст. Салоту саломи бепоёни Худованд ба Муҳаммаду олу асҳобу тамоми пайравонаш то рўзи қиёмат.

   Масъалаи тарбияи маънавӣ ва ахлоқии инсон дар дини мубини Ислом яке аз масъалаҳои муҳим ба шумор меравад. Дар таълимоти исломӣ инсон мавҷуде мебошад, ки дорои ирода, қобилияти интихоб ва масъулият барои амалҳои хеш аст. Аз ин рӯ, эҳтимоли содир намудани хато ва гуноҳ дар ҳаёти ӯ вуҷуд дорад. Дини мубини Ислом дар баробари таъкид бар риояи меъёрҳои ахлоқӣ, роҳи бозгашт ба сӯи некӣ ва ислоҳи рафторро низ муайян менамояд. Яке аз мафҳумҳои калидӣ дар ин замина тавба мебошад.

Калимаи «тавба» аз решаи арабии «таба» гирифта шуда, маънои бозгашт, руҷӯъ ва баргаштан аз роҳи нодурустро ифода мекунад. Дар истилоҳи исломӣ тавба бозгашти ихтиёрии инсон аз гуноҳ ба сӯи итоат ва ризоияти Худованд мебошад.

Аз нигоҳи мазмун, тавба се ҷанбаи асосӣ дорад: ҷанбаи эътиқодӣ, ҷанбаи ахлоқӣ ва ҷанбаи амалӣ. Ҷанбаи эътиқодӣ ба эътирофи масъулияти инсон дар назди Худованд алоқаманд аст. Ҷанбаи ахлоқӣ дар пушаймонӣ аз амали нодуруст ва дарки оқибатҳои он ифода меёбад. Ҷанбаи амалӣ бошад, тарки гуноҳ, кӯшиши ислоҳи рафтор ва пешгирӣ аз такрори хаторо дар бар мегирад.

          Дар таълимоти исломӣ тавба ҳамчун имконияти ислоҳи инсон ва барқарор намудани робитаи маънавии ӯ бо Худованд арзёбӣ мешавад. Ин мафҳум ҳамзамон ба масъулияти шахсӣ ишора мекунад: инсон бояд амалҳои худро арзёбӣ намояд, хатоҳояшро эътироф кунад ва барои тағйир додани рафтори худ саъю кӯшиш намояд. Аз ин лиҳоз, тавбаро метавон яке аз воситаҳои муҳими худназоратӣ ва худтакмилдиҳии инсон донист.

Тавба дар таълимоти исломӣ танҳо изҳори пушаймонӣ аз гуноҳ нест, балки раванди маънавию ахлоқиест, ки бо эътирофи хато, тарки амали нодуруст, азми қатъӣ ба ислоҳ ва барқарор намудани ҳуқуқи дигарон алоқаманд мебошад. Ин мафҳум дар Қуръони карим ва ҳадисҳои Паёмбари Ислом (с) ҷойгоҳи муҳим дорад.

            Асоси таълимоти тавба дар Ислом Қуръони карим мебошад. Дар оятҳои гуногуни Қуръон инсонҳо ба бозгашт ба сӯи Худованд, талаби омурзиш ва ислоҳи амалҳо даъват карда мешаванд. Дар сураи «Таҳрим», ояти 8 омадааст:

            «Эй касоне, ки имон овардаед, ба сӯи Худо тавбаи холис кунед».

             Ин оят мафҳуми «тавбаи насуҳ»-ро ба миён мегузорад, ки дар тафсирҳои исломӣ одатан ҳамчун тавбаи самимӣ, пок аз риё ва ҳамроҳ бо азми ислоҳ шарҳ дода мешавад. Мафҳуми мазкур нишон медиҳад, ки арзиши тавба на танҳо дар сухан, балки дар самимияти ният ва тағйири амал низ ифода меёбад.

        Дар сураи «Зумар», ояти 53 чунин омадааст:

        «Аз раҳмати Худо ноумед нашавед. Ҳамоно Худо ҳамаи гуноҳонро меомурзад. Ба дурустӣ, Ӯ Омурзандаи Меҳрубон аст».

         Мазмуни ин оят аҳамияти умедро дар ҳаёти маънавии инсон нишон медиҳад. Ноумедӣ аз раҳмати Худованд бо рӯҳияи тавба ва ислоҳи худ мувофиқат намекунад. Бо вуҷуди ин, умед ба омурзиш маънои беаҳамият шуморидани гуноҳ ё идома додани рафтори нодурустро надорад. Баръакс, он бояд инсонро ба бознигарии амалҳо ва ислоҳи онҳо водор созад.

           Ҳамчунин, дар сураи «Бақара», ояти 222 омадааст, ки “Худованд тавбакунандагон ва покизашавандагонро дӯст медорад”. Ин оят робитаи тавба бо поксозии маънавӣ ва ахлоқиро таъкид менамояд.

          Таҳлили ин оятҳо нишон медиҳад, ки тавба дар Қуръон ҳам ҳамчун амали ибодатӣ ва ҳам ҳамчун воситаи ислоҳи ботин ва рафтори инсон баррасӣ мегардад.

          Тавба дар суннати Паёмбари Ислом (с) низ ҷойгоҳи муҳим дорад. Суннати Паёмбар Муҳаммад (с) барои фаҳмиши амиқтари моҳияти тавба аҳамияти калон дорад. Дар ҳадисҳои саҳеҳ зарурати истиғфор, бозгашт аз гуноҳ ва умед ба раҳмати Худованд таъкид шудааст.

          Дар ҳадисе, ки Имом Муслим ривоят кардааст, Паёмбар (с) мефармоянд, ки “Худованд аз тавбаи бандааш шодтар мешавад аз шахсе, ки дар биёбон шутури худро гум карда, сипас онро пайдо мекунад”. Ин ташбеҳ аҳамияти тавба ва густурдагии раҳмати Худовандро дар таълимоти исломӣ нишон медиҳад.

           Дар ҳадиси дигар, ки Имом Муслим аз Абӯмӯсо ал-Ашъарӣ ривоят кардаанд, омадааст, ки “Худованд дасти раҳмати Худро шабона барои тавбаи гуноҳкорони рӯз ва рӯзона барои тавбаи гуноҳкорони шаб боз мекунад”. Мазмуни ҳадис ба кушода будани роҳи бозгашт ба сӯи Худованд ишора менамояд.

            Аз таҳлили суннат бармеояд, ки тавба набояд амали муваққатӣ ё танҳо расмӣ бошад. Он бояд бо самимияти ботинӣ, эътирофи хато ва кӯшиши воқеии тағйир додани рафтор ҳамроҳ гардад.

            Дар маъхазҳои исломӣ барои тавбаи дуруст ва самимӣ як қатор шартҳо зикр шудаанд. Уламои ислом, бо таваҷҷуҳ ба оятҳо ва ҳадисҳо, одатан шартҳои зеринро таъкид мекунанд:

            Якум, тарки гуноҳ. Агар инсон аз амали нодуруст тавба кунад, бояд то ҳадди имкон онро фавран тарк намояд. Идома додани гуноҳ бо даъвои тавба мухолифати амал ва ниятро нишон медиҳад.

            Дуюм, пушаймонӣ аз гуноҳи содиршуда. Пушаймонӣ нишон медиҳад, ки инсон амали худро нодуруст мешуморад ва масъулияти онро эътироф мекунад. Дар ҳадиси маъруфе, ки Ибни Моҷа ва дигар муҳаддисон ривоят кардаанд, омадааст: «Пушаймонӣ тавба аст». Ин ҳадис нақши марказии пушаймониро дар раванди тавба ифода менамояд.

            Сеюм, азми қатъӣ ба такрор накардани гуноҳ. Тавбаи самимӣ бояд бо нияти ҷиддӣ барои дурӣ ҷустан аз амали нодуруст ҳамроҳ бошад. Агар инсон баъдан аз рӯйи заъфи инсонӣ дубора хато кунад, метавонад боз тавба намояд; муҳим он аст, ки ҳангоми тавба нияти воқеии ислоҳ дошта бошад.

            Чорум, барқарор намудани ҳуқуқи дигарон. Агар гуноҳ бо поймол намудани ҳуқуқи инсонҳои дигар алоқаманд бошад, тавба танҳо бо пушаймонӣ ва истиғфор анҷом намеёбад. Дар чунин ҳолат, вобаста ба навъи ҳуқуқ ва шароити масъала, баргардонидани мол, ҷуброни зарар, адои ҳақ ё талаби бахшиш зарур шуда метавонад.

           Ин шартҳо нишон медиҳанд, ки тавба дар Ислом ҳам муносибати инсонро бо Худованд ва ҳам масъулияти ӯро дар назди ҷомеа фаро мегирад.

            Тавба дар тарбияи шахсият ва ташаккули ахлоқи ҳамида нақши муҳим дорад. Ин аҳамиятро дар чанд самт баррасӣ кардан мумкин аст.

            Тавба инсонро водор месозад, ки рафтори худро таҳлил намуда, байни амалҳои дуруст ва нодуруст фарқ гузорад. Ин раванд ба ташаккули виҷдон, худназоратӣ ва масъулиятшиносӣ мусоидат мекунад.

            Тавбаи ҳақиқӣ бояд ба тағйири амалҳо оварда расонад. Масалан, шахсе, ки аз дурӯғгӯӣ тавба мекунад, бояд ростқавлиро пешаи худ қарор диҳад; шахсе, ки ҳуқуқи дигаронро поймол кардааст, бояд барои барқарор намудани он чора андешад. Ҳамин тариқ, тавба аз эҳсоси ботинӣ ба рафтори мушаххас табдил меёбад.

            Тавба ба инсон имконият медиҳад, ки пас аз иштибоҳ ба ноумедӣ дода нашавад ва барои ислоҳи зиндагии худ талош кунад. Ин хусусият метавонад ба устувории маънавӣ ва тақвияти ирода мусоидат намояд. Бо вуҷуди ин, тавба масъулиятро аз байн намебарад, балки инсонро ба қабули масъулият ва ислоҳи оқибатҳои амали худ раҳнамоӣ мекунад.

             Дар муҳити оилавӣ тавба ва эътирофи хато метавонанд барои барқарор намудани муносибатҳои солим мусоидат кунанд. Дар фаъолияти касбӣ бошад, эътирофи иштибоҳ ва ислоҳи оқибатҳои он ба баланд шудани эътимод ва масъулияти шахсӣ ёрӣ мерасонанд. Дар соҳаи тарбия низ муҳим аст, ки тавба танҳо ҳамчун тарс аз ҷазо фаҳмида нашавад. Он бояд бо дарки оқибатҳои ахлоқии амал, эҳтиром ба ҳуқуқи дигарон ва хоҳиши самимии беҳтар шудани шахсият алоқаманд бошад.

          Таҳлили мафҳуми тавба нишон медиҳад, ки он дар таълимоти исломӣ дорои сохтори мураккаби маънавию ахлоқӣ мебошад. Тавба ҳам муносибати инсонро бо Худованд ифода мекунад ва ҳам раванди бознигарии рафтор, ислоҳи амалҳо ва қабули масъулиятро дар бар мегирад. Аз нигоҳи диншиносӣ, тавба яке аз мафҳумҳои муҳими робитаи инсон бо Худованд мебошад. Аз нигоҳи ахлоқӣ, он бо пушаймонӣ, виҷдон, худназоратӣ ва азми ислоҳ алоқаманд аст. Аз нигоҳи иҷтимоӣ бошад, тавба метавонад ба барқарор шудани эътимод ва беҳтар гардидани муносибатҳои байни одамон мусоидат намояд.

           Ҳамин тариқ, тавба дар Ислом на танҳо амали ибодатӣ, балки раванди муҳими маънавию ахлоқии худтакмилдиҳии инсон мебошад. Моҳияти он дар самимияти ният, масъулият барои амалҳои гузашта ва кӯшиши воқеии беҳтар сохтани рафтори оянда ифода меёбад.